Wyobraźmy sobie środowisko, w którym gigantyczne transakcje na setki milionów dolarów domyka się w dyskretnych gabinetach prywatnych klubów, a najwyżsi funkcjonariusze partii nie zbierają fortun po to, żeby po prostu mieć pieniądze. Majątek służy im przede wszystkim do trzymania ręki na pulsie państwa. To nie jest fabuła politycznego dreszczowca, ale codzienna mechanika chińskich elit, którą w bezkompromisowej rozmowie obnażają dwie osoby znające ten system od podszewki.
W trwającej ponad dwie godziny dyskusji spotkali się Desmond Shum – inwestor urodzony w Szanghaju, wychowany w Hongkongu i autor głośnej książki Czerwona Ruletka – oraz Cai Xia, była profesor Centralnej Szkoły Partyjnej Komunistycznej Partii Chin, która po latach pracy wewnątrz aparatu stała się ostrą krytyczką reżimu na emigracji. Dla kogoś wychowanego na Zachodzie, kto przywykł do trójpodziału władzy, niezależnych sądów i stabilnych reguł rynku, ta rozmowa to rzadki wgląd za kulisy autorytarnej machiny. W tym świecie reguły gry zmieniają się z dnia na dzień, a dzisiejszy potentat jutro może wylądować w celi.
Dwa punkty widzenia, jedna rzeczywistość
Siła tej rozmowy tkwi w zderzeniu dwóch skrajnych, ale świetnie dopełniających się perspektyw. Desmond Shum latami próbował robić wielki biznes w Chinach, próbując przejść drogę od zewnętrznego obserwatora do pełnoprawnego gracza z elity. W wywiadzie, nawiązując do wątków ze swojej książki Czerwona Ruletka, bez owijania w bawełnę opowiada o nieformalnych układach między najbogatszymi ludźmi a rodzinami najważniejszych przywódców w Pekinie. Z perspektywy czasu nazywa tamten okres koszmarem i podkreśla, że relacje biznesu z władzą w Chinach nie mają nic wspólnego z zachodnim lobbingiem.
Shum tłumaczy, że chińscy miliarderzy to w gruncie rzeczy nie są niezależni kapitaliści. Pełnią raczej rolę tak zwanych „białych rękawiczek” tj. oficjalnych twarzy zarządzających majątkiem, który tak naprawdę należy do konkretnych klanów partyjnych. Ponieważ dygnitarze nie mogą otwarcie prowadzić biznesu, potrzebują ludzi z zewnątrz, którzy będą pomnażać ich kapitał, załatwiać kredyty w państwowych bankach i wyprowadzać pieniądze za granicę. To układ głębokiego uwikłania, z którego nie ma ucieczki. Biznesmen wie za dużo o finansowych sekretach elit, więc jest nietykalny tak długo, jak długo jego polityczny protektor trzyma się stołka. Kiedy jednak protektor przegrywa walkę frakcyjną, „biała rękawiczka” staje się pierwszym celem służb: majątek przepada, a człowiek ląduje w tajnym areszcie. Przekonała się o tym jego była żona, Whitney Duan, która zniknęła bez śladu na wiele lat.
Z kolei Cai Xia przez całe dziesięciolecia kształciła najwyższe kadry w sercu partyjnego aparatu. Dzięki temu doskonale wie, jak partia modeluje mentalność urzędników, łamie im kręgosłupy i bezwzględnie wymiata każdego, kto próbuje zachować choćby odrobinę niezależności. W tym świecie nie ma miejsca na obiektywne prawo czy własne sumienie; liczy się tylko bezwzględne posłuszeństwo wobec zwierzchnika. Świetnie pokazała to wielka kampania antykorupcyjna, która w praktyce stała się po prostu narzędziem do czyszczenia politycznego przedpola. Ludzie próbujący zachować jakąkolwiek autonomię albo powiązani z dawnymi rywalami byli masowo usuwani pod zarzutem łapówkarstwa, podczas gdy lojalni wobec nowej ekipy mogli spać spokojnie.
Profesor pokazuje, że ten aparat nie działa według nowoczesnych reguł państwowych, ale przypomina sieć feudalno-mafijną. Osobista uległość wobec patrona i przynależność do odpowiedniej koterii liczą się o wiele bardziej niż kompetencje czy dobro publiczne. Doskonale widać to było na przykładzie kariery i upadku Bo Xilai'a, potężnego lidera partii w Chongqing. Zbudował on wokół siebie prywatne imperium lojalnych urzędników, policjantów i biznesmenów, którzy słuchali tylko jego, a nie prawa. Kiedy przegrał walkę na górze, cała ta sieć runęła w jeden dzień, a jego ludzie trafili za kraty. W takim systemie na stanowiska nie trafiają najlepsi fachowci, tylko ci, którzy potrafią najlepiej wykonywać polecenia. Stąd biorą się gigantyczne absurdy gospodarcze: lokalni urzędnicy przez lata zaciągali miliardowe długi na budowę „pustych miast” czy autostrad donikąd tylko po to, żeby wykazać statystyki wzrostu PKB, których oczekiwała góra. Nikt nie piśnie słówkiem o nadciągającym kryzysie, bo w feudalnym układzie krytyka szefa to po prostu zdradą.
Władza jako waluta i strach na samej górze
Rozmówcy odrzucają zachodni stereotyp, że chińscy dygnitarze gromadzą miliardy po to, żeby po prostu opływać w luksusy. Shum zauważa, że dla absolutnych liderów reżimu pieniądze to tylko produkt uboczny i paliwo do napędzania mechanizmu. Prawdziwą stawką jest czysta dominacja polityczna, bo tylko ona daje gwarancję przetrwania. W państwie, w którym nie ma niezależnych sądów ani pewności prywatnej własności, żaden majątek nie daje spokoju. Wystarczy stracić polityczny parasol, żeby całe biznesowe imperium rozleciało się w kilkadziesiąt godzin.
Przez ten brak jakichkolwiek zasad w ciągłym stresie żyją nawet ludzie na samej górze. Cai Xia zwraca uwagę, że im wyżej ktoś zajdzie w tej drabinie, tym bardziej staje się zakładnikiem systemu. Skupienie całej władzy w jednym ręku paraliżuje jakakolwiek oddolną inicjatywę. Urzędnicy panicznie boją się podejmować jakiekolwiek decyzje na własną rękę, żeby przy kolejnej zmianie kursu partii nie zostać oskarżonym o nielojalność albo korupcję. Aparat po prostu przestaje reagować na rzeczywistość.
Warto przy tym postawić kluczowe pytanie: dlaczego najbogatsi ludzie w Chinach, mimo że wisi nad nimi ciągłe zagrożenie, po prostu stamtąd nie uciekną? Shum tłumaczy, że w tym układzie kapitał i władza są ze sobą tak mocno zrośnięte, że próba nagłego wyciągnięcia fortuny z kraju natychmiast ściąga na człowieka aparat represji. Z kolei Cai Xia dodaje, że ci ludzie są uwięzieni psychologicznie i strukturalnie. Pieniądze zarobione w Chinach mają wartość tylko tak długo, jak długo chroni je dany układ. Ucieczka na Zachód oznacza odcięcie od korzeni, utratę pozycji i świadomość, że macki reżimu, choćby przez naciski na rodzinę, która została w kraju, i tak cię dopadną.
Kiedy ideologia staje się pustą fasadą
Obecna diagnoza elity celnie trafia też w kwestię tego, czym dziś faktycznie są Chiny. Wewnątrz samej góry dawno już nikt nie udaje, że chodzi o idealizm z czasów Mao Zedonga, ale sam komunizm jako system sprawowania władzy wcale nie zniknął; zmienił tylko swoją formę. Komunistyczna partia wciąż trzyma monopol na państwo, a struktura totalnej kontroli i ideologia pozostały jej głównym orężem. Prawdziwym dogmatem nomenklatury jest utrzymanie tej komunistycznej władzy za wszelką cenę; nawet wtedy, gdy dusi to prywatną przedsiębiorczość, która przez lata była silnikiem napędowym całego kraju.
Świat trzeźwieje, a Chiny tracą oddech
W końcowej części rozmowy oboje goście analizują to, jak drastycznie zmieniło się postrzeganie Pekinu na świecie. Shum przypomina, że Zachód latami karmił się złudzeniem, iż gospodarczy rozwój Chin sam z siebie wymusi polityczną liberalizację. Waszyngton zaczął z tego wyrastać za pierwszej kadencji Trumpa, a Europa potrzebowała na to znacznie więcej czasu. Dzisiaj w analizach gospodarczych dominuje jeden wniosek: chińska gospodarka złapała zadyszkę i weszła w fazę trwałego hamowania.
Cai Xia ostrzega, że to spowolnienie musi wywołać wstrząsy wewnątrz kraju. Kiedy pula zasobów do podziału zaczyna się kurczyć, walka między koteriami robi się ostrzejsza, a niezadowolenie ludzi rośnie. Profesor przypomina jednak, że żadna presja z zewnątrz nie zastąpi przemian wewnątrz samych Chin; ostatecznie los tego kraju rozstrzygnie się wtedy, gdy obywatele sami zechcą wziąć sprawę w swoje ręce.
Rozmowa Shuma i Cai Xia to trzeźwe spojrzenie na politykę bez złudzeń. Pokazuje ona, że państwo zbudowane na połączeniu totalnej władzy z kontrolowanym rynkiem nosi w sobie ziarno własnego upadku. Tam, gdzie nie obowiązują stabilne reguły gry, nikt nie może czuć się bezpiecznie; i na bardzo cienkim lodzie tańczą tam nawet ci najsilniejsi.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz